Współczesne środowiska pracy coraz częściej zmagają się z prezenteizmem, zjawiskiem, które nie objawia się spektakularnie jak absencja, ale potrafi w podobnym stopniu obciążać zarówno pracowników, jak i organizacje. W literaturze najczęściej definiuje się go jako przychodzenie do pracy pomimo choroby lub obniżonego samopoczucia, czy istotnych problemów, co skutkuje wyraźnym spadkiem produktywności. Oznacza to, że osoba jest fizycznie obecna, ale ze względu na stan zdrowia fizycznego i psychicznego funkcjonuje poniżej swoich możliwości.

Badania od lat podkreślają, że konsekwencje prezenteizmu są znaczące. Pracownicy doświadczający objawów chorobowych lub psychicznego przeciążenia częściej zmagają się z trudnościami w koncentracji, obniżoną sprawnością poznawczą, większą liczbą błędów i wolniejszym tempem pracy. W efekcie pojawia się nie tylko obciążenie organizacyjne, ale również długofalowe pogorszenie zdrowia samego pracownika.

Co istotne, wiele opracowań pokazuje, że prezenteizm może kosztować organizację więcej niż absencja. Pracownik, który „jest”, ale nie ma pełnej zdolności do działania, nie generuje widocznych nieobecności, więc nie uruchamia procedur zastępstw czy zgłoszeń chorobowych, ale pracuje na znacznie niższym poziomie efektywności. W branżach takich jak opieka zdrowotna, edukacja czy usługi, to obniżenie jakości pracy może mieć szczególnie dotkliwe konsekwencje.

Z naukowych analiz wynika również, że prezenteizm bardzo silnie wiąże się ze zdrowiem fizycznym i psychicznym. Jest powiązany m.in. z przewlekłym stresem, objawami depresji i lęku, wypaleniem zawodowym, zaburzeniami snu oraz bólami somatycznymi. Co ważne, ta zależność działa w obie strony. Prezenteizm może być skutkiem obniżonego zdrowia, ale w dłuższej perspektywie sam dodatkowo je pogarsza, tworząc błędne koło obciążenia.

Warto też pamiętać, że rozwój prezenteizmu nie wynika jedynie ze stanu zdrowia jednostki. Bardzo duży wpływ mają tu czynniki organizacyjne. Badania pokazują, że prezenteizm częściej występuje w środowiskach, w których:

• panuje kultura „bohaterskiej obecności”,
• brak jest realnych zastępstw,
• presja obowiązków jest wysoka,
• pracownicy obawiają się konsekwencji nieobecności,
• brakuje psychologicznego bezpieczeństwa,
• dominuje przywództwo oparte na kontroli, a nie zaufaniu.

Indywidualne cechy także zwiększają ryzyko, szczególnie perfekcjonizm i nadmierne zaangażowanie, które sprawiają, że pracownicy częściej „zaciskają zęby” zamiast odpocząć.

Współczesne realia pracy dodatkowo wzmacniają to zjawisko. Pandemia i jej następstwa zwiększyły niepewność, a wiele osób zaczęło pracować w warunkach podwyższonego stresu. W pracy zdalnej czy hybrydowej prezenteizm stał się trudniejszy do zauważenia, zniknęły codzienne sygnały niewerbalne, kontakt jest mniej regularny, a drobne oznaki przeciążenia mogą pozostać niezauważone. Tymczasem badania po 2020 roku wskazują, że wielu pracowników częściej decyduje się być „obecnymi za wszelką cenę” z obawy przed oceną lub brakiem poczucia bezpieczeństwa.

Co można zrobić? Choć prezenteizm jest złożonym zjawiskiem, to badania dość jednoznacznie pokazują, że kluczowe są działania systemowe, a nie jednorazowe rozwiązania. Największe znaczenie ma kultura organizacyjna i styl przywództwa. Wspierające środowisko pracy powinno:

• nie nagradzać przeciążenia,
• promować otwartość w mówieniu o stanie zdrowia,
• zapewniać psychologiczne bezpieczeństwo,
• realistycznie rozkładać obciążenie,
• wspierać menedżerów w prowadzeniu rozmów o dobrostanie,
• budować warunki sprzyjające regeneracji, np. przerwy, rozsądne terminy, możliwość delegowania zadań.

Badania podkreślają również rolę codziennych praktyk wspierających dobrostan: odpowiednia ilość snu, przerwy w pracy, aktywność fizyczna, stabilność rytmu dnia i dbałość o równowagę między pracą a życiem osobistym, zwolnienie lekarskie kiedy jest jego potrzeba, to czynniki, które realnie zmniejszają ryzyko prezenteizmu.

Prezenteizm jest jednym z tych zjawisk, które mogą umykać uwadze, nie widać go w raportach absencji ani w kalendarzu obecności. A jednak ma ogromny wpływ na zdrowie pracowników, jakość pracy i wyniki organizacji. Zrozumienie, z czego wynika i jak mu zapobiegać, jest dziś jednym z kluczowych wyzwań zarządzania ludźmi. Współczesne dane są zgodne: najlepiej radzą sobie te organizacje, które budują kulturę troski, stawiają na rozsądne obciążenie pracą i wzmacniają kompetencje menedżerów w zakresie wspierania zespołów. Dzięki temu obecność w pracy przestaje być tylko fizyczna, odzyskuje jakość i pełną sprawność działania.